Artykuł w skrócie
Druga tura wyborów prezydenckich w Brazylii, zaplanowana na 25 października, rozstrzygnie rywalizację między urzędującym prezydentem Luizem Ináciem Lulą da Silvą a prawicowym senatorem Fláviem Bolsonaro. Wynik głosowania może wpłynąć na kierunek polityki zagranicznej największej gospodarki Ameryki Łacińskiej. Podczas gdy Lula opowiada się za rozwijaniem współpracy z Chinami i wzmacnianiem znaczenia BRICS, Bolsonaro może dążyć do zacieśnienia relacji ze Stanami Zjednoczonymi.
Możliwości zasadniczej reorientacji ograniczają jednak wieloletnia tradycja strategicznej autonomii oraz gospodarcze powiązania Brazylii z oboma mocarstwami. Chiny pozostają jej największym partnerem handlowym, natomiast USA odgrywają szczególnie istotną rolę jako źródło inwestycji i rynek zbytu dla brazylijskiego przemysłu. Niezależnie od wyniku wyborów przyszły prezydent stanie zatem przed wyzwaniem pogodzenia odmiennych interesów gospodarczych i politycznych z dążeniem do zachowania niezależności na arenie międzynarodowej.
Strategiczna autonomia w brazylijskiej polityce zagranicznej
Dążenie do zachowania swobody działania w stosunkach międzynarodowych ma w Brazylii długą tradycję. W latach 30. i na początku II wojny światowej prezydent Getúlio Vargas[1] prowadził tzw. politykę równowagi, polegającą na wykorzystywaniu relacji ze Stanami Zjednoczonymi i Niemcami do uzyskiwania korzyści gospodarczych i politycznych. Strategia ta zakończyła się w 1942 r., kiedy Brazylia przystąpiła do obozu aliantów[2].
Do podobnej tradycji odwoływała się zapoczątkowana w 1961 r. przez prezydenta Jania Quadrosa[3] tzw. niezależna polityka zagraniczna, zakładająca rozwijanie kontaktów z państwami różnych bloków ideologicznych. Jej celem było poszerzenie możliwości współpracy międzynarodowej i ograniczenie uzależnienia od Stanów Zjednoczonych.
Jak zauważają Hussein Kalout i Feliciano de Sa Guimaraes w analizie opublikowanej w „CEBRI-Journal”, współczesna Brazylia może realizować podobne cele poprzez tzw. hedging, czyli równoczesne utrzymywanie relacji z konkurującymi mocarstwami w celu ograniczania ryzyka zależności i zwiększania własnej pozycji negocjacyjnej[4].
Badacze wskazują jednak, że skuteczność takiej strategii zależy również od pozycji Brazylii w Ameryce Południowej. W ich ocenie umocnienie regionalnego przywództwa i odbudowa mechanizmów współpracy z sąsiadami mogłyby zwiększyć zdolność Brasilii do rzeciwstawiania się presji zewnętrznej. Oznacza to, że brazylijska autonomia jest związana nie tylko z relacjami z USA i Chinami, lecz także ze zdolnością do kształtowania otoczenia politycznego we własnym regionie.
Dwie potęgi, odmienne zależności
Najważniejszym ograniczeniem swobody politycznej przyszłego prezydenta pozostaje znaczenie obu mocarstw dla brazylijskiej gospodarki. Chiny są największym partnerem handlowym Brazylii, a od stycznia do września 2026 r. wartość brazylijskiego eksportu na chiński rynek wyniosła około 84,7 mld USD, czyli blisko 30 proc. całej sprzedaży zagranicznej[5]. W eksporcie dominują soja, ropa naftowa i ruda żelaza, co sprawia, że chiński popyt ma szczególne znaczenie dla brazylijskiego rolnictwa i sektora wydobywczego[6].
Stany Zjednoczone odgrywają natomiast istotną rolę jako rynek zbytu dla brazylijskiego przemysłu oraz źródło kapitału. W pierwszych dziewięciu miesiącach 2026 r. odpowiadały za 9,65 proc. brazylijskiego eksportu[7]. Według brazylijskiego banku centralnego USA pozostają także największym źródłem bezpośrednich inwestycji zagranicznych w kraju[8].
Jak wskazuje analiza opublikowana w „O Estado de S. Paulo”, odmienne role obu mocarstw w brazylijskiej gospodarce sprawiają, że współpraca z jednym państwem nie stanowi substytutu relacji z drugim[9]. Ewentualne ograniczenie dostępu do rynku chińskiego mogłoby szczególnie dotknąć eksporterów surowców i produktów rolnych, natomiast pogorszenie relacji z USA stwarzałoby wyzwanie dla brazylijskiego przemysłu.
Polityka Trumpa i rywalizacja o wpływy w regionie
Po powrocie Donalda Trumpa do Białego Domu w 2025 r. stosunki brazylijsko-amerykańskie stały się bardziej napięte, a konflikt polityczny wokół byłego prezydenta Brazylii Jaira Bolsonaro, sojusznika Trumpa, zaczął łączyć się ze sporami handlowymi między państwami.
W 2025 r. Waszyngton wprowadził dodatkowe cła na część brazylijskich produktów i objął sankcjami sędziego Federalnego Sądu Najwyższego Alexandre'a de Moraesa, zaangażowanego w postępowanie przeciwko Jairowi Bolsonaro[10]. We wrześniu 2025 r. były prezydent został skazany na 27 lat i trzy miesiące więzienia za planowanie zamachu stanu w celu utrzymania się u władzy po przegranych wyborach w 2022 r.
Polityka administracji Trumpa wpisuje się w szersze dążenie do umocnienia amerykańskich wpływów na półkuli zachodniej, określane mianem „doktryny Donroe”, nawiązującej do XIX-wiecznej doktryny Monroego. Jak ocenił w rozmowie z portalem CNBC ekonomista związany z Brookings Institution Otaviano Canuto, wynik brazylijskich wyborów będzie miał znaczenie dla realizacji regionalnej strategii Waszyngtonu, zwłaszcza w kontekście ograniczania wpływów Chin[11].
Atlantic Council zwraca jednak uwagę, że presja gospodarcza i polityczna wobec Brazylii może przynieść skutek przeciwny do zamierzonego, zwiększając jej zainteresowanie współpracą z Pekinem[12]. Odmienną perspektywę przedstawia opracowanie Geopolitical Intelligence Services, którego autor wskazuje na ryzyko związane z rosnącym uzależnieniem się brazylijskiej gospodarki od Chin[13]. Oba stanowiska zwracają uwagę na różne źródła potencjalnej utraty autonomii: presję ze strony USA oraz możliwość pogłębiania zależności od Chin.
Surowce krytyczne jako nowy obszar rywalizacji
Znaczenie Brazylii w rywalizacji amerykańsko-chińskiej zwiększają jej zasoby surowców krytycznych, w tym pierwiastków ziem rzadkich, wykorzystywanych w zaawansowanych technologiach, energetyce i przemyśle obronnym. Waszyngton zabiega o dostęp do tych złóż, dążąc do ograniczenia zależności od Chin w strategicznych łańcuchach dostaw[14].
Jak zauważył w rozmowie z CNBC Canuto, zainteresowanie Waszyngtonu Brazylią wynika częściowo z dążenia administracji Trumpa do zapewnienia dostępu do tych zasobów i ograniczenia zależności od chińskich łańcuchów dostaw. Ekonomista wskazał również na możliwość wywierania przez USA presji na państwa regionu w celu ograniczenia chińskiego dostępu do strategicznych surowców[15].
Z perspektywy Brazylii zainteresowanie jej zasobami może zwiększać możliwości negocjacyjne wobec zagranicznych partnerów. Kluczowe znaczenie będzie jednak miało to, czy współpraca przyczyni się do rozwoju krajowych zdolności przetwórczych i technologicznych, czy ograniczy się przede wszystkim do eksploatacji i eksportu surowców. Jak wskazuje brazylijska Narodowa Agencja Górnictwa, głównym zagrożeniem dla kraju nie jest niedostatek zasobów, lecz niewystarczający rozwój przetwórstwa i rafinacji, ograniczający możliwość wykorzystania ich potencjału gospodarczego i technologicznego[16].
Kwestia złóż pokazuje zarazem, że możliwość utrzymania strategicznej autonomii nie ogranicza się do politycznych deklaracji. Jej zakres zależy również od zdolności państwa do rozwijania własnych możliwości przemysłowych i technologicznych, które mogą zwiększać jego pozycję wobec zagranicznych partnerów.
Lula i Bolsonaro - odmienne orientacje, podobne ograniczenia
Reelekcja Luli oznaczałaby prawdopodobnie kontynuację polityki wzmacniania współpracy z Chinami, BRICS i państwami Globalnego Południa, przy jednoczesnym utrzymywaniu relacji gospodarczych z Waszyngtonem. Zwycięstwo Flávia Bolsonaro mogłoby natomiast doprowadzić do wyraźniejszego politycznego zbliżenia z administracją Trumpa, zwłaszcza w kwestiach handlowych, bezpieczeństwa i surowców krytycznych. Jak ocenił w rozmowie z CNBC Paulo Nogueira Batista Jr., były wiceprezes Nowego Banku Rozwoju BRICS, zwycięstwo Bolsonaro mogłoby istotnie zmienić geopolityczne położenie Brazylii i wpłynąć na jej stosunki z Chinami, które pozostają najważniejszym partnerem handlowym kraju[17].
Nie oznacza to jednak, że proamerykańska orientacja możliwego przyszłego prezydenta musiałaby prowadzić do ograniczenia współpracy gospodarczej z Pekinem. Przykładem pozostaje prezydentura Jaira Bolsonaro, który mimo krytycznej retoryki wobec Chin i nacisków administracji Trumpa nie doprowadził do wykluczenia chińskiego Huawei z brazylijskiego rynku technologii 5G w 2021 roku[18]. Przypadek ten pokazuje, że decyzje gospodarcze mogą odbiegać od deklarowanej orientacji politycznej, gdy zmiana partnera wiązałaby się z istotnymi kosztami gospodarczymi.
Wynik wyborów może więc zmienić priorytety brazylijskiej dyplomacji i sposób prowadzenia negocjacji z mocarstwami, ale nie usunie strukturalnych zależności od obu partnerów. Najważniejszym wyzwaniem dla przyszłego prezydenta pozostanie utrzymanie strategicznej autonomii, rozumianej jako zdolność do korzystania ze współpracy z USA i Chinami bez trwałego podporządkowania polityki zagranicznej interesom któregokolwiek z nich.
Podsumowanie
Wynik wyborów prezydenckich może wpłynąć na priorytety brazylijskiej polityki zagranicznej oraz charakter relacji ze Stanami Zjednoczonymi i Chinami. Skala powiązań gospodarczych z oboma mocarstwami, a także wieloletnia tradycja dążenia do strategicznej autonomii wskazują jednak, że możliwości zasadniczej reorientacji pozostają ograniczone. Istotne znaczenie dla przyszłej polityki Brazylii będą miały również jej pozycja w Ameryce Południowej oraz rola w międzynarodowych łańcuchach dostaw surowców krytycznych.
Ostateczny kierunek brazylijskiej dyplomacji będzie zatem zależał nie tylko od preferencji olitycznych zwycięzcy wyborów, lecz także od uwarunkowań gospodarczych i strategicznych, w których będzie działać jego administracja.
Bibliografia
[1] Prezydent Brazylii w latach 1930-45 oraz 1951-54.
[2] Bilhar, M., Zhaoying, H., Ohle, M., & Cook, R. J. (2026). Brazil’s pragmatic equidistance: hedging and the Second World War. International Relations, 40(2), 296-318.
[3] Prezydent Brazylii od 31 stycznia 1961 do 25 sierpnia 1961.
[4] Kalout, Hussein & Feliciano de Sá Guimarães. 2022. “Hedging Between the U.S. and China: Brazil Protecting Itself to Survive.” CEBRI-Journal Year 1, No. 4 (Oct-Nov): 18-36.
[5] Ministerstwo Rozwoju, Przemysłu, Handlu i Usług Brazylii (MDIC), Balança Comercial Mensal - Dados Consolidados, https://balanca.mdic.gov.br/balanca/publicacoes_dados_consolidados/nota.html (dostęp 22.10.2026).
[6] Kyrodata, https://www.kyrodata.com/pt-BR/country/chn (dostęp 22.10.2026)
[7] Ministerstwo Rozwoju, Przemysłu, Handlu i Usług Brazylii (MDIC), Balança Comercial Mensal - Dados Consolidados, https://balanca.mdic.gov.br/balanca/publicacoes_dados_consolidados/nota.html (dostęp 22.10.2026).
[8] Banco Central do Brasil, „Relatório de Investimento Direto 2025”.
[9] O Estado de São Paulo, Entre Washington e Pequim: por que é um equívoco supor que o Brasil precisa escolher um lado, https://www.estadao.com.br/economia/marcos-jank/entre-washington-e-pequim-por-que-e-um-equivoco-supor-que-o-brasil-precisa-escolher-um-lado/?srsltid=AYCX9vIALa15aGeDb-Dxlx60sInX4Sj_XnKdUJGRZSmNLjdSrvTBajGs (dostęp: 22.10.2026).
[10] The White House, Executive Order 14323: Addressing Threats to the United States by the Government of Brazil, 30 lipca 2025 r.
[11] CNBC, Brazil votes in high-stakes election as U.S.-China rivalry and debt loom large, https://www.cnbc.com/2026/10/02/brazil-election-bolsonaro-lula-china-trump.html (dostęp: 22.10.2026).
[12] Atlantic Council, Washington is pushing Brazil toward China, https://www.atlanticcouncil.org/dispatches/washington-is-pushing-brazil-toward-china/ (dostęp: 22.10.2026).
[13] Brazil’s vote swings the U.S.-China regional balance, https://www.gisreportsonline.com/r/brazil-vote-u-s-china-balance/ (dostęp: 22.10.2026).
[14] Reuters, Brazil election to reshape trade with US, with tariffs and minerals at stake, https://www.reuters.com/world/americas/brazil-election-reshape-trade-with-us-with-tariffs-minerals-stake-2026-10-09/ (dostęp: 22.10.2026).
[15] CNBC, Brazil votes in high-stakes election as U.S.-China rivalry and debt loom large
[16] Agência Nacional de Mineração, Minerais Críticos e Estratégicos, https://www.gov.br/anm/pt-br/acesso-a-informacao/perguntas-frequentes/minerais-criticos-e-estrategicos (dostęp: 22.10.2026).
[17] CNBC, Brazil votes in high-stakes election as U.S.-China rivalry and debt loom large
[18] Reuters, Brazil's Bolsonaro to allow China's Huawei in 5G auctions - newspaper, https://www.reuters.com/world/china/brazils-bolsonaro-allow-chinas-huawei-5g-auctions-newspaper-2021-01-16/ (dostęp: 22.10.2026).
