Inicjatywa Trójmorza okazała się jednym z najważniejszych polskich projektów geopolitycznych w XXI wieku. Był i jest to format, który nie tylko twórczo rozwijał samoświadomość elit Europy Środkowo-Wschodniej, ale też przyczynił się do zmiany postrzegania państw regionu. Nie jest to ta „gorsza” część Europy, ale rynek wielkości siódmej gospodarki świata z wysoką prognozą wzrostu gospodarczego. Region zyskał nowe role międzynarodowe. W niniejszym materiale zwracamy uwagę na kluczowe elementy rozwoju Inicjatywy Trójmorza.
Punkt wyjścia
Geneza Inicjatywy Trójmorza miała miejsce w latach 2014-2016, gdy w polskiej polityce zagranicznej pojawił się silny wektor środkowo-europejski[1]. Był to też okres rozpoczynający agresywną politykę Federacji Rosyjskiej w regionie. Koncepcję budowy formatu łączącego interesy państw Europy Środkowej i Wschodniej wokół problemów gospodarki zasugerował raport Atlantic Council, w którym zaproponowano wzmocnienie spójności UE poprzez rozbudowę infrastruktury transportowej, energetycznej i cyfrowej[2].
Wizja ta okazała się interesująca dla lokalnych liderów politycznych i zyskała znaczne poparcie. Koncepcja regionalnej współpracy politycznej wokół problemów gospodarczych wpisywała się też w najnowsze trendy debaty nad geoekonomią i konektywnością[3]. Ponadto, proces finansowania inwestycji w regionie rozpoczął się już wcześniej wraz z akcesją jego państw do UE i ich udziałem w polityce spójności.
Koncepcja Inicjatywy Trójmorza wykraczała zarówno poza dawne instrumentalne wizje urządzania regionu pod egidą mocarstw, jak i poza wąską współpracę władz lokalnych. Ramy współpracy definiowały nie tylko doświadczenia historyczne, ale i ekosystem instytucji Unii Europejskiej. W przeszłości projekty bliższej współpracy w regionie były osłabione przez długotrwałą peryferyjność, spory graniczne, konflikty etniczne i brak poparcia ze strony mocarstw.
Deklaracja z Dubrownika z 2016 roku wzbudziła zainteresowanie na całym świecie[4]. Inicjatywa regionalna obejmująca jedną czwartą gospodarki UE i 120 mln ludzi zainteresowała głównych światowych graczy, takich jak Stany Zjednoczone, Chiny i Niemcy. Zadeklarowano, że inicjatywa będzie narzędziem wzmacniającym UE, a nie alternatywą dla niej. Na kolejnym szczycie w Warszawie podkreślono, że cele 3SI są zbieżne z trzema podstawowymi dokumentami UE, takimi jak: Strategia energetyczna 2030, Jednolity rynek cyfrowy, czy Mapa drogowa do jednolitego europejskiego obszaru transportu.
Rozwój formatu 3SI
Kolejne lata przyniosły rozszerzenie działalności formatu. W 2017 roku powstało Forum Biznesowe Trójmorza. W 2018 roku podpisano list intencyjny w sprawie funduszu inwestycyjnego, który powołano rok później. Powstała również lista kluczowych projektów w regionie, którą corocznie aktualizowano. Uruchomiono także indeks giełdowy CEEplus[5]. Po 2021 roku rozpoczęła się instytucjonalizacja formatu.
Obok forów biznesowych i samorządowych rozpoczęły się regularne wizyty ministerialne i parlamentarne. Na szczytach w Wilnie (2024) i w Warszawie (2025) dyskutowano postęp w zakresie kluczowych inwestycji[6]. Na początku 2026 roku format 3SI obejmował 13 członków, 4 państw stowarzyszonych (Ukraina, Mołdawia, Albania, Czarnogóra) i 6 partnerów strategicznych (USA, Niemcy, KE, Japonia, Turcja, Hiszpania).
Nacisk elit politycznych na transformację gospodarczą był zbieżny z wynikami badań na temat etapów wspierania rozwoju regionalnego. Podstawą rozwoju jest infrastruktura, baza przemysłowa i zdolność do pozyskiwania inwestycji. Kolejnym krokiem są inwestycje w edukację i kapitał ludzki, a następnym budowa ekosystemów innowacji i wspierania wiedzy. Inwestycje w te sfery pozwalają zwiększyć konkurencyjność regionu poprzez podniesienie poziomu dostępnych usług i przywrócenie warunków dla przemysłów nowych technologii[7]. Obecnie region 3SI jest coraz efektywniejszy energetycznie, lepiej skomunikowany i przyciąga więcej inwestycji.
W jednym z wcześniejszych raportów zauważałem również zbieżność komunikacji liderów politycznych Trójmorza z dorobkiem zachodniej myśli politycznej[8]. Komunikaty ze szczytów 3SI pozwalały bowiem dostrzec, że politycy widzą we współpracy państw regionu szanse na (1) zwiększenie znaczenia regionu (realizm), (2) zbliżenie interesów (liberalizm), (3) zaangażowanie sektora eksperckiego do rozwiązywania problemów regionu (federalizm), (4) rozwój sieci komunikacji elit (teoria komunikacji), (5) poszerzanie się i pogłębianie współpracy o nowe tematy i (6) koordynację działań i wpływ na UE (podejście międzyrządowe).
Główne projekty 3SI
W deklaracji końcowej warszawskiego szczytu liderzy 3SI podkreślili postępy w realizacji projektów – według danych z 2024 r. ze 143 zgłoszonych projektów platforma deklaruje zakończenie 14, zanotowanie istotnego postępu w 19, a w 15 – aktywność[9]. W 2026 roku szczyt Inicjatywy Trójmorza ma miejsce w Dubrowniku, gdzie dekadę wcześniej ogłoszono główną Deklarację założycielską tego formatu.
Głównymi projektami pod opieką formatu 3SI są międzynarodowe inwestycje transportowe i energetyczne, rozwijające strategiczną infrastrukturę krytyczną państw uczestniczących. Do kluczowych projektów należą:
- Via Carpathia: projekt drogowy łączący Kłajpedę na Litwie z Salonikami w Grecji, przebiegający przez Polskę, Słowację, Węgry, Rumunię i Bułgarię.
- Rail Baltica: linia kolejowa łącząca Warszawę, Kowno, Rygę, Tallinn i Helsinki.
- Rail2Sea: linia kolejowa łącząca porty bałtyckie (Gdańsk) z czarnomorskimi (Konstanca).
- Terminal LNG na wyspie Krk (Chorwacja): inwestycja zwiększająca bezpieczeństwo dostaw gazu w regionie.
- Korytarz gazowy Północ-Południe: System łączący terminale LNG w Polsce (Świnoujście) i Chorwacji.
- Gazociąg BRUA – ma połączyć Bułgarię, Rumunię, Węgry i Austrię.
- Port Polska (d. Centralny Port Komunikacyjny): projekt głównego lotniska w regionie
Projekty te pozwolą zwiększyć dostępność handlową regionu i uniezależnienie od rosyjskich dostaw surowców energetycznych. Powodzeniem zakończono odcięcie państw bałtyckich od systemu BRELL, a rozwój terminali LNG (Świnoujście, Gdańsk, Klaipėda, Krk) i interkonektory gazowe (GIPL) zwiększyły odporność regionu na wstrząsy geopolityczne na Bliskim Wschodzie. W kolejnych latach elity regionu czeka debata na temat technologii SMR (małe reaktory jądrowe) oraz cyfryzację sieci energetycznych (smart grids).
Analiza projektów priorytetowych (Via Carpatia, GIPL, terminale LNG) oraz luk inwestycyjnych pozostaje ważnym punktem wyjścia dla kolejnej dekady rozwoju formatu. Jak zauważono wyżej, wiele inwestycji jeszcze nie udało się zrealizować, a niektóre projekty flagowe (np. Via Carpathia, Rail Baltica) wymagają jeszcze kilku lat pracy. Projekty te są finansowane siłami państw członkowskich i przy wsparciu UE oraz innych inwestorów. Powołany w 2019 roku Fundusz Inwestycyjny 3SIIF zgromadził dotąd ok. 1,3 mld EUR i sfinansował 5 projektów o łącznej wartości około 780 mln euro: Cargounit (transport kolejowy), Enery i R.Power (OZE), Greenergy Data Centers (IT), BMF Port Burgas (porty)[10].
W wielu komentarzach pojawia się założenie, że format 3SI powstał aby sfinansować inwestycje infrastrukturalne, których łączne koszty mogą przekroczyć 650 mld euro[11]. Warto zaznaczyć, że Inicjatywa Trójmorza nie jest klasyczną organizacją międzynarodową, która posiadałaby sekretariat, obieralne władze i budżet na inwestycje międzynarodowe. Wszelkie struktury polityczne i gospodarcze wokół formatu 3SI pojawiają się jako niezależne organizacje lub agencje.
Projekty infrastrukturalne są realizowane i finansowane przez rządy państw uczestniczących (ministerstwa gospodarki, rozwoju, energetyki, transportu etc.), podczas gdy 3SI pozostaje formatem prezydenckim. Sama idea, żeby rozwój infrastruktury był przedmiotem rozmów na szczytach głów państw jest geopolitycznym i geoekonomicznym znakiem czasów.
Nie ulega wątpliwości, że w ciągu najbliższych lat oczekiwany będzie rozwój współpracy międzyrządowej, który pozwoli lepiej skoordynować wydatki państw na wspólne projekty, podobnie jak ma to miejsce w sektorze obronnym. Wraz z rozwojem gospodarczym regionu Inicjatywa będzie wymagać silniejszej koordynacji. Regularnie powtarzają się propozycje powołania sekretariatu 3SI oraz spotkań parlamentarzystów (na wzór Zgromadzenia Parlamentarnego NATO)[12], czego przykładem był Szczyt Parlamentarny w Zagrzebiu (marzec 2026).
Istotne będą również wzmocnienie Forum Regionów Trójmorza, Fundusz Innowacji oraz prace nad Bankiem Rozwoju Trójmorza[13]. Te niewielkie inicjatywy pomogą rozszerzyć bazę interesariuszy formatu o kolejne podmioty z sektora MŚP, start-upów, uczelni, czy centrów transferu technologii, które mają w zamierzeniach współpracę przy projektach transgranicznych.
Wnioski
W czasie akcesji państw Europy Środkowo-Wschodniej do UE w okresie 2004-2013 były one uważane za peryferia integracji europejskiej. Wynikało to z niedorozwoju gospodarczego i wielowiekowego podporządkowania regionu dawnym mocarstwom, takim jak Imperium Osmańskie, Austro-Węgry, Cesarstwo Rosyjskie / ZSRR[14]. Członkostwo państw regionu w Unii Europejskiej otworzyło erę pokojowego wzrostu i przywróciło państwom regionu możliwości prowadzenia zaawansowanej dyplomacji wielostronnej.
W wyniku pierwszej fali procesów integracyjnych w regionie powstały takie formaty jak CEFTA, Grupa Wyszehradzka, czy Inicjatywa Środkowoeuropejska. Utworzenie Inicjatywy Trójmorza było kolejnym etapem tworzenia sieci powiązań w regionie[15]. Z perspektywy czasu warto dostrzec, że tak szeroka platforma dialogu sprzyja również zawiązywaniu mniejszych i tematycznych formatów, takich jak Grupa B9, Trójkąt Odeski, Trójkąt Lubelski, czy Grupa Craiova.
Sukcesami 3SI są znalezienie wspólnych interesów, wypracowanie agendy tematycznej, podtrzymanie geoekonomicznego charakteru i promocja sukcesów gospodarczych. W rezultacie zmieniają się role międzynarodowe regionu Europy Środkowo-Wschodniej[16]. 3SI to dziś nie format regionalny, lecz strategiczne ogniwo łączące Europę z korytarzami handlowymi Azji i Bliskiego Wschodu. Państwa Inicjatywy Trójmorza nie pełnią dziś roli bufora, „strefy zgniotu”, ani „pasa konfliktów”, lecz są raczej bramą do Europy (gateway) i równoprawnym mezoregionem geopolitycznym, takim jak Europa północna, czy Europa południowa. Posiadanie własnego forum w postaci Inicjatywy Trójmorza jest wartością dodaną.
Co ogranicza Inicjatywę Trójmorza? Z pewnością warunkiem dalszego rozwoju jest dalsze rozszerzanie formatu na współpracę ministerialną (międzyrządową) i parlamentarną, co pozwoli zwiększyć wpływ na legislację i procesy finansowania kluczowych inwestycji, a także ich lepsze skoordynowanie. Format rządowy pozwoliłby również na wprowadzenie dodatkowych procedur, takich jak poszerzenie agendy dyplomatycznej, konsultacje rządów i możliwość podpisywania umów dwustronnych i wielostronnych, istotnych dla dużych procesów gospodarczych.
Obecnie format potrzebuje strategii „Trójmorze 2.0”, które pozwoli dostrzec nowe możliwości dla regionu. Dodatkowym czynnikiem motywującym jest akces Polski do grupy G20. Tym samym Inicjatywa Trójmorza zyska przedstawicielstwo w kluczowym gospodarczym gremium na świecie. Rozwój kolosów demograficznych w Afryce i Azji stanowi zarówno szansę eksportową, jak i konkurencyjne wyzwanie dla naszego regionu z powodu postępującego kryzysu demograficznego. Istotne będzie również rozpoznanie i wspólne działanie w obszarze edukacji branż przyszłości, suwerenności technologicznej i bezpiecznych łańcuchów dostaw. Sama budowa infrastruktury i połączeń transportowych to dopiero pierwszy krok.
Bibliografia
- [1] A. Bieńczyk-Missala, Od Międzymorza do Trójmorza – meandry polityki zagranicznej Polski
- w Europie Środkowej, Stosunki Międzynarodowe – International Relations, nr 1, 2018, s. 95-115.
- [2] D. Koranyi, I. Brzezinski (et al.), Completing Europe. From The North-South Corridor To Energy, Transportation, And Telecommunications Union, A joint report by the Atlantic Council and Central Europe Energy Partners, Washington, November 2014.
- [3] K. Świder, Europa Środkowa jako obszar projektowania geopolitycznego, Studia Europejskie, 2/2018, s. 11-32.
- [4] P. Kurečić, The Three Seas Initiative: geographical determinants, geopolitical foundations, and prospective challenges, Hrvatski Geografski Glasnik, 80/1, 2018, s. 99−124.
- [5] M. Gębska, Wprowadzenie w problematykę Inicjatywy Trójmorza – geneza, obszary działania i szczyty, [w:] L. Drab, M. Gębska, M. Marszałek (red.), Bezpieczeństwo w wymiarze geopolitycznym, militarnym i społeczno gospodarczym państw Inicjatywy Trójmorza. Współczesność i perspektywy, Wydawnictwo Akademii Sztuki Wojennej, Warszawa 2022, s. 17-40.
- [6] Ł. Ogrodnik, J. Pieńkowski, Jubileuszowy szczyt Inicjatywy Trojmorza, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 05.05.2025, https://www.pism.pl/publikacje/jubileuszowy-szczyt-inicjatywy-trojmorza
- [7] Por. M. Smętkowski, Rozwój regionów i polityka regionalna w krajach Europy Środkowo-Wschodniej w okresie transformacji i globalizacji, Scholar, Warszawa 2013, s. 64-67.
- [8] T. Pawłuszko, Trójmorze jako proces budowania regionu [w:] Trójmorze. Budowanie regionu. Raport Instytutu Nowej Europy, Warszawa 2023, s. 8-22.
- [9] Por. J. Bornio, Ł. Lewkowicz, Dziesiąty szczyt Inicjatywy Trójmorza w Warszawie – główne postanowienia i perspektywy rozwoju, Komentarz IEŚ 1357, https://ies.lublin.pl/komentarze/dziesiaty-szczyt-inicjatywy-trojmorza-w-warszawie-glowne-postanowienia-i-perspektywy-rozwoju/
- [10] Three Seas Initiative Investment Fund, https://3siif.eu/
- [11] The Road Ahead. CEE Transport Infrastructure Dynamics. Joint Atlantic Council – PwC Report, Washington 2017.
- [12] A. Rudowski, J. Wilczek, Fundusz Trójmorza. W stronę instytucjonalizacji Inicjatywy?, Collegium Interethnicum, Warszawa 2021.
- [13] Powstanie Bank Rozwoju Trójmorza? To jedna z rekomendacji dla Inicjatywy Trójmorza, 16.09.2025, Gazeta Prawna, https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/swiat/artykuly/9889176,powstanie-bank-rozwoju-trojmorza-to-jedna-z-rekomendacji-dla-inicjaty.html
- [14] R. Zenderowski, Geopolityka Trójmorza. Przestrzeń – Historia – Dawne idee i współczesne koncepcje, Collegium Interethnicum, Warszawa 2021; T. Pawłuszko, Peripherality of the CEE Region[w:] Politics and Security of Central and Eastern Europe. Contemporary Challenges, red. R. Zięba, Springer Nature, Cham 2023, s. 11-32.
- [15] A. Orzelska-Stączek, New wave of regional cooperation in Central Europe as a response to new threats, Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej, 18 (2020), z. 1, s. 79-97.
- [16] K. Popławski, J. Jakóbowski, Trójmorze jako odpowiedź Europy Środkowej na globalne i unijne wyzwania, Sprawy Międzynarodowe, 2020, t. 73, nr 2, s. 23-44.
